Εργαστήριο για ενήλικες μέσω κουκλοθεάτρου Playback (Puppet Playback)

«Από το σώμα της κούκλας στο σώμα που κατοικώ»:
ένα εργαστήριο για ενήλικες μέσω κουκλοθεάτρου Playback (Puppet Playback)

Συγγραφέας άρθρου: Χρήστος Θεοχαρόπουλος

Στις 25 και 26 Οκτωβρίου 2025 διεξήχθη στον εργαστηριακό χώρο του «Παλμού» ένα σεμινάριο για ενήλικες μέσω κουκλοθεάτρου Playback (Puppet Playback) με τίτλο «Από το σώμα της κούκλας στο σώμα που κατοικώ». Σε αυτό συμμετείχαν 9 άτομα (με την αποχώρηση ενός λόγω ασθένειας) από το σύνολο των τριών θεατρικών εργαστηρίων ενηλίκων του «Παλμού». Σκοπός του εργαστηρίου ήταν να δοκιμάσουμε να συνδεθούμε με το σώμα μας, μέσα από μια κούκλα που θα φτιάχναμε εμείς. Στη συνέχεια, αυτές οι κούκλες θα «ζωντάνευαν» στη σκηνή και θα ερμήνευαν ιστορίες που θα αφηγούνταν τα υπόλοιπα μέλη. Η προσπάθεια δηλαδή εστίαζε στον συνδυασμό τεχνικών Θεάτρου Playback με κουκλοθεατρικές τεχνικές, κάτι που πιθανότατα συνέβη για πρώτη φορά σε ελληνικό έδαφος. Πανεπιστημιακές έρευνες με τη χρήση του εργαλείου του Θεάτρου Playback έχουν πραγματοποιηθεί στο εξωτερικό αλλά και ελάχιστες σε ελληνικό έδαφος («Το Θέατρο Playback ως μέσο ενίσχυσης της αυτοαποτελεσματικότητας σε άτομα τρίτης ηλικίας» της Μαργαρίτας Καστρινού, 2017). Ωστόσο, η χρήση κουκλοθεάτρου Playback, δηλαδή η κούκλα να λειτουργήσει ως αντικατάσταση του ρόλου του ηθοποιού δεν φαίνεται να έχει ως τώρα μελετηθεί σε έρευνα εντός της χώρας.

Η δομή του συγκεκριμένου εργαστηρίου ήταν η εξής:

Α’ μέρος (3 ώρες)
i. Γνωριμία με την ομάδα
ii. Κατασκευή κούκλας
iii. Σύσταση κούκλας στην ομάδα

Β’ μέρος (3 ώρες)
i. Ολοκλήρωση κατασκευής κούκλας/διορθώσεις
ii. Αυτοσχεδιασμοί μεταξύ των κουκλών
iii. Κουκλοθέατρο Playback (Puppet Playback)
iv. Αναστοχασμός

9 άτομα ξεκίνησαν την πρώτη ημέρα, 8 ολοκλήρωσαν το εργαστήρι, καθώς ένα άτομο αρρώστησε και δεν προσήλθε τη δεύτερη ημέρα. Τα μέλη τα συνδέει η αγάπη για το θέατρο και η διαπροσωπική σχέση με τον εμψυχωτή. Κάποια μέλη γνωρίζονται και μεταξύ τους, καθώς συμμετέχουν στις συναντήσεις της ίδιας θεατρικής ομάδας. Ωστόσο, τα μέλη δεν γνώριζαν τι ακριβώς θα συμβεί σε αυτό το εργαστήρι. Αρχικά, κάθε μέλος συστήθηκε στην ομάδα και όλοι μαζί συνδιαμόρφωσαν το «συμβόλαιο». Στη συνέχεια, κάθε μέλος έφτιαξε τη δική του κούκλα με τη μοναδική οδηγία που δόθηκε: «φτιάξτε μια κούκλα». Το στάδιο αυτό πήρε τον περισσότερο χρόνο της ημέρας. Τα υλικά που υπήρχαν στον χώρο συμπεριελάμβαναν: πηλό (λευκός και τερακότα), πλαστελίνες σε διάφορα χρώματα, ματάκια, φτερά, δαντέλες, νήματα, τούλια, σύρματα καθαρισμού πίπας, ψαλίδια, κόλλες γκλίτερ και απλές, μπογιές, υλικά διαμόρφωσης πηλού. Ενδιαφέρον παρουσίασε το γεγονός ότι η ομάδα «αλληλοεκπαιδεύτηκε» κατά τη διαδικασία: π.χ. αν βρέξει κάποιος με νερό τον πηλό, διαμορφώνεται πιο εύκολα και κολλάει καλύτερα σε άλλα υλικά, οι οδοντογλυφίδες ενδέχεται να αποτελούν στηρίγματα μεταξύ μελών του σώματος της κούκλας, κ.ά. Μέλη της ομάδας σημείωσαν πως από παιδιά είχαν να ασχοληθούν με υλικά και κατασκευές τέτοιου τύπου.

Οι κούκλες που δημιουργήθηκαν ήταν οι: (το) Sage, The Dorito Man, Χόμο, Τζούλια, Gingerbread Gingy, Ορχήστρα των χρωμάτων, Ανδρομάχη, Ζωή και Κλο.

Στη συνέχεια, τα μέλη έφτιαξαν το προφίλ της κούκλας τους συμπεριλαμβάνοντας το όνομά της, κάνοντας μια εξωτερική περιγραφή και απαντώντας σε μερικά ερωτήματα: Τι της αρέσει να κάνει; Τι δεν της αρέσει; Τι φοβάται; Τι της δίνει δύναμη και θάρρος; Έχει άραγε κάποια μαγική ιδιότητα; Πώς αισθάνεται με το σώμα της η κούκλα μου;

Για παράδειγμα, το προφίλ της Ανδρομάχης ήταν το ακόλουθο:
Εξωτερική περιγραφή: Μοιάζει με γοργόνα, έχει μακριά ουρά από γκλίτερ πολύχρωμο και μακριά μαλλιά. Στο πρόσωπο δεν διακρίνονται τα χαρακτηριστικά της αλλά είναι όμορφη.
Τι της αρέσει να κάνει: Να κολυμπάει και να εξερευνά τον βυθό, να κοιτάζει στα κρυφά τους ανθρώπους.
Τι δεν της αρέσει; Οι άνθρωποι που είναι επικίνδυνοι και θέλουν το κακό της, να την πιάσουν, να τη σκοτώσουν, να μάθουν γιατί είναι έτσι όπως είναι.
Τι φοβάται; Να έρθει κοντά στους άλλους. Φοβάται πως θα τη γνωρίσουν και μετά θα την προδώσουν.
Τι της δίνει δύναμη και θάρρος; Η ελευθερία της, η φύση, η διαφορετικότητά της.
Έχει άραγε κάποια μαγική ιδιότητα; Δεν έχει ακριβώς κάτι, μόνο μπορεί να καταλαβαίνει τα συναισθήματα των άλλων και τις σκέψεις τους και πότε θέλουν το κακό της.
Πώς αισθάνεται με το σώμα της η κούκλα μου; Είναι περήφανη, αλλά και δεν της αρέσει που είναι διαφορετική από τους άλλους και έτσι την κάνουν εύκολα στόχο.

Κάθε μέλος παρουσίασε την κούκλα του στην ομάδα, μέσα από τα ερωτήματα που συμπλήρωσαν στο χαρτί. Διαπιστώθηκαν ομοιότητες και διαφορές. Επιπλέον, τέθηκαν τα εξής ερωτήματα σε όλες και όλους: «Πόσο μοιάζετε με την κούκλα που φτιάξατε;», «Με ποια κούκλα νιώθετε πως θα ταίριαζε η δική σας, να κάνει παρέα»;

Μια ενδεικτική απάντηση στο παραπάνω είναι το ακόλουθο:
«Σχεδόν σε όλες τις ερωτήσεις η Ζωή έχει τις δικές μου απόψεις. Θα ήθελα να είχα τη μαγική ιδιότητα να παίρνω τη θλίψη, τη στενοχώρια και το άγχος των ανθρώπων και να το μετατρέπω σε χαρά και ανακούφιση. Σχετικά με το σώμα μου, δεν μ’ αρέσει να το βλέπω να αλλάζει μεγαλώνοντας και θα ήθελα να τρώω συνέχεια junk food χωρίς αυτό να είναι βλαβερό για την ψυχολογία και την υγεία μου.
Θα έκανα παρέα με την «ορχήστρα των χρωμάτων» γιατί δεν μπορώ να ζήσω χωρίς μουσική και χρώματα και πιστεύω ότι θα περνούσαμε ωραία μαζί. Επίσης, θα έκανα παρέα και με την Κλο, γιατί μου βγάζει μια μυστηριώδη αίσθηση και θα ήθελα να μοιραστεί μαζί μου τις ζωές που έχει ζήσει». 

Το κλείσιμο της πρώτης ημέρας έγινε με συζήτηση για την εμπειρία της δημιουργίας μιας κούκλας και κατόπιν μείναμε λίγο στη σιωπή, παρατηρώντας τις κούκλες που δημιουργήθηκαν.

Κατά τη δεύτερη ημέρα δόθηκε λίγος χρόνος για μερικές διορθωτικές κινήσεις στις κατασκευές (από όσα μέλη ένιωθαν πως ήθελαν να το πράξουν). Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να συσχετίσουν την κούκλα τους και τα χαρακτηριστικά που επέλεξαν γι’ αυτές, με την τυχαία επιλογή κάρτας και περιγράμματος της σειράς καρτών ΟΗ! Σε ζευγάρια, οι συμμετέχοντες έφτιαξαν έναν φανταστικό διάλογο και τον παρουσίασαν με τις κούκλες που είχαν δημιουργήσει. Ενδεικτικά, παραθέτουμε τον παρακάτω διάλογo:

ΚΛΟ: Δεν έχω μπει ποτέ στη θάλασσα!
ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ: Κι εγώ δεν έχω βγει ποτέ στη στεριά.
ΚΛΟ: Συναντηθήκαμε, ωστόσο, εδώ στην ακρογιαλιά.
ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ: Φοβάμαι να βγαίνω συχνά στην ακρογιαλιά, γιατί κυκλοφορούν πολλοί άνθρωποι. Εσένα όμως δε σε φοβάμαι, γιατί είσαι διαφορετική, όπως εγώ.
ΚΛΟ: Ούτε εγώ σε φοβάμαι.
ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ: Μα εσύ φαίνεσαι ατρόμητη. Δε φοβάσαι και τίποτα!
ΚΛΟ: Δεν είμαι ατρόμητη. Φοβάμαι. Όμως τρέχω γρήγορα και προλαβαίνω να φύγω λίγο πριν φοβηθώ. Η αγωνία μου είναι αν θα βρω φαγητό.
ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ: Θα σου φέρνω εγώ ψάρια. Έτσι θα έχεις λόγο  να έρχεσαι και να με βλέπεις.
ΚΛΟ: Τι προϊόντα ομορφιάς χρησιμοποιείς;
ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ: Σκόνη μαργαριταριού, να ξέρεις. Αλλά βοηθάνε και τα Ωμέγα 3. 

Στη συνέχεια, ακολουθώντας το τελετουργικό του Θεάτρου Playback, οι εμπλεκόμενοι μοιράστηκαν ιστορίες και σκέψεις για το δικό τους σώμα και διάλεξαν τις κούκλες/ηθοποιούς που θέλανε να αναπαραστήσουν αυτές τις ιστορίες. Τέλος, ένα άτομο κάθε φορά κρατούσε τον ρόλο του μουσικού στις αναπαραστάσεις. Ειπώθηκαν δύο χαρακτηριστικές ιστορίες, οι οποίες ήταν οι ακόλουθες:

Αφήγηση 1: «Θα ήθελα να μιλήσω για το δικό μου σώμα και να εξομολογηθώ κάτι. Μια δυσκολία που φέρω. Έχω ένα θέμα όταν πρόκειται να συνευρεθώ με κάποιο άτομο. Σκέφτομαι και αγχώνομαι με τον εαυτό μου, σε σχέση με ένα θέμα ανατομίας. Στο μυαλό μου όλο αυτό πιο έντονο και η πραγματικότητα μοιάζει ίσως πιο εύκολη τελικά». Οι ρόλοι: Ο πρωταγωνιστικός ρόλος παίχτηκε από την κούκλα Χόμο, στο ρόλο του συντρόφου ήταν η Ζωή, ενώ την εσωτερική φωνή του πρωταγωνιστή έπαιξε η Ορχήστρα των χρωμάτων.

Αφήγηση 2: «Σε σχέση με το δικό μου σώμα, έχω μια μεγάλη δυσκολία. Δεν θέλω να το αγγίζουν, δεν θέλω να με αγγίζουν. Συνέβη ένα γεγονός παλιότερα και από τότε σκέφτομαι και συμπεριφέρομαι κατ’ αυτόν τον τρόπο. Με εκνευρίζει που το οικογενειακό μου περιβάλλον, ειδικά η μάνα μου, το αντιμετωπίζει όλο χαλαρά, σαν να μη συνέβη ποτέ εκείνο το γεγονός τότε. Θα ήθελα πολύ να αλλάξει αυτό. Να αλλάξω κι εγώ». Οι ρόλοι: Τον ρόλο του αφηγητή της ιστορίας ανέλαβε η Ανδρομάχη, τον ρόλο της μαμάς ο Gingerbread Gingy, ενώ δόθηκε και ως ρόλος το Άγγιγμα, που παίχτηκε από την κούκλα Κλο.

Η διήμερη συνάντηση έκλεισε με τον αναστοχασμό της ομάδας. Τα μέλη, μεταξύ άλλων, ανέφεραν τα εξής: Έφτιαξα μια κούκλα, ενώ στην πραγματικότητα έφτιαχνα εμένα. Έκαναν λόγο για σύνδεση με την κούκλα και ότι η κούκλα μπορεί να έχει χρησιμότητα και στα παιδιά αλλά και στους ενήλικες. Αντιλήφθηκαν τη σύνδεση με τις ιστορίες των συμμετεχόντων και μίλησαν για τον σεβασμό και τη φροντίδα κατά την αναπαράσταση των ιστοριών. Τέλος, έγινε λόγος για το σώμα που φέρουμε και η σημασία της φροντίδας του.

Οφείλω ένα μεγάλο «ευχαριστώ» σε κάθε άτομο ξεχωριστά, για το ενδιαφέρον, την επιθυμία συμμετοχής, το μοίρασμα, την εμπιστοσύνη προς την ομάδα και εμένα.

Το εργαστήριο οργανώθηκε και εμψυχώθηκε από τον Χρήστο Θεοχαρόπουλο, Θεατρολόγο-Ηθοποιό-Σκηνοθέτη, Εκπαιδευόμενο Παιγνιοθεραπευτή, με εικοσαετή εμπειρία στο Θέατρο Playback, μεταπτυχιακές σπουδές (Drama and Performing Arts in Education and Lifelong Learning) και Υποψήφιο Διδάκτορα του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών Ναυπλίου. Οι ιστορίες δημοσιεύονται ανώνυμα, κατόπιν σχετικής έγκρισης των εμπλεκόμενων μελών της ομάδας.